Rychwał - miasto w województwie konińskim, o powierzchni 10 km² i ludności około 2135 osób. W mieście znajduje się siedziba władz miejsko-gminnych. Zaliczone jest jednak do mniejszych miast w województwie. Rychwał leży na tzw. równinie Rychwalskiej, przy drodze łączącej Konin z Kaliszem, w odległości około 18 km od stolicy województwa - Konina. Obecnie w mieście przeważa zabudowa parterowa i jednopiętrowa, chociaż spotkać można jeszcze pojedyncze, przedwojenne zabudowania drewniane. Etymologiczne pochodzenie nazwy Rychwał to “okolica obfitująca w lasy” i faktycznie Rychwał posiada lasy, chociaż obecnie są one mniej obfite.

Najdawniejsze dzieje Rychwała sięgają XIV i XV w., miasto lokowane było na prawie niemieckim i stanowiło szlachecką własność prywatną. Decydującym dla powstania miasta było położenie na trakcie handlowym Kalisz - Inowrocław oraz to, że istniał tu targ i kościół. Pierwsza wzmianka źródłowa dotycząca Rychwała związana jest z datą 1394r., natomiast informacja z 1416r. mówi o Rychwale jako mieście. W latach 1394-1416 Rychwał uzyskał więc prawa miejskie. Lokacja Rychwała była kilkufazowa. Najpierw potrzebna była zgoda monarchy na usytuowanie, następnie osada musiała się porządnie przygotować do lokacji, a ostatnią fazą było dokonanie lokacji przez właściciela. Mieszkańcy osady mogli od tej pory zajmować się rzemiosłem, handlem oraz mieli prawo do organizowania jarmarków, których Rychwał mógł zorganizować 6 w roku. Od momentu lokacji ważnym punktem osady stał się kwadratowy lub prostokątny rynek, który pełnił jednocześnie funkcję targowiska miejskiego. Wokół rynku, za zgodą właściciela, powstawały drewniane domy. Ważnym punktem miasta był ratusz-siedziba władz miasta z burmistrzem, wójtem i sądem zwanym ławą. Mieszkańcy Rychwała - na pewien czas - uzyskali prawo zwolnienia z płacenia podatków, czyli tzw. wolniznę. Po jej upływie musieli oczywiście płacić podatki i czynsze za posiadanie domów, placów, gospodarstw rolnych i prowadzenie rzemiosła. Rychwał, w tradycyjny sposób odnosił się również do zabudowy, typowej dla większości ówczesnych miast wielkopolskich. Zbudowany był z drewna i gliny, a domy kryte były gontem i słomą. Czynnikiem decydującym o lokalizacji Rychwała było również rolnictwo, gleby były tutaj lekkie i średnio-urodzajne, co dawało w miarę dobre plony, które uzupełniano gospodarką leśną. Układ Rychwała na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych , miał wpływ na dobrze rozwijający się handel i czerpane z tego korzyści przez mieszkańców Rychwała i okolic.

Rychwała nie omijały także tragiczne sytuacje związane z sąsiedztwem naszego państwa. W lipcu 1331r. wojska krzyżackie wtargnęły do Polski. W marszu w kierunku Pyzdr i Słupcy dotarły również w okolice Rychwała, Lądu i Zagórowa. Spalili wtedy wszystkie okoliczne wsie i miasta, taki też los spotkał sam Rychwał, który Krzyżacy najpierw złupili, a potem spalili.

W XIV i XV w. w Rychwale znajdował się zamek obronny, wzniesiony na sztucznej wyspie z basztami i fosą. Był on własnością prywatną Jana z Rychwała, który swoją córkę Annę, wydał za Marcina Zarembę ze Sławska z senatorskiego rodu Zarembów z Kalinowej.

Od XIII wieku Zarembowie zamieszkali w Wielkopolsce i należeli do najpotężniejszych rodów w tej okolicy. Piastowali szereg bardzo ważnych funkcji państwowych i administracyjnych np. wojewodów, starostów czy kasztelanów.

Za założyciela rodu Zarembów Rychwalskich uważa się Marcina - drugiego syna Marcina - kasztelana sieradzkiego, który poprzez małżeństwo z Anną z Rychwała został właścicielem miasta i mógł się tytułować jako Marcin z Rychwała, a jego potomkowie jako Rychwalscy.

W 1410 roku w słynnej bitwie pod Grunwaldem walczył on bardzo dzielnie, a w 1437r. został mianowany za zasługi rycerskie przez króla Władysław Jagiełłę - wojewodą kaliskim. Syn Marcina Szymon, procesował się przez wiele lat w imieniu swojego syna Mikołaja o granice Złotkowa (obecna nazwa Złotkowy) i Rychwała. Natomiast synowie Mikołaja Wojciech i Jan, znani byli w okolicy z wielkiej porywczości i szalonego temperamentu. Świadczą o tym liczne procesy zapisane w księgach archiwalnych o długi, a nawet o zabójstwo plebana Gniazdowskiego za co Wojciech został skazany na 60 grzywien. W 1543r. napada on na kupców wrocławskich jadących do Torunia ze srebrem należącym do księcia Alberta, margrabiego brandenburskiego. Za ten czyn zostaje uwięziony, a następnie stracony. Brat Wojciecha Jan ginie w pojedynku, pozostawia po sobie syna Andrzeja, który po skończeniu studiów w Bolonii, zostaje nadwornym lekarzem króla Stefana Batorego.

Po śmierci Wojciecha, Rychwał od 1574r.staje się własnością Gabryela Złotkowskiego i jego syna Stanisława. Należy wówczas do miast średnich, świadczy o tym chociażby fakt, że w 1458r. zobowiązany był wystawić na wojnę z Krzyżakami 6 pieszych. W ciągu XV i XVI wieku miasto nie zmieniło swojego charakteru; świadczą o tym płacone podatki.

W tym czasie czynne są tu 3 gorzelnie, prosperują dobrze trzej szynkarze, dwóch komorników oraz 16 innych rzemieślników.

Liczba mieszkańców Rychwała w tym czasie jest trudna do ustalenia przyjmując jednak, że na wypadek wojny miasta miały wystawiać jednego zbrojnego na 100 mieszkańców , a Rychwał miał ich wystawić sześciu, to można szacunkowo przyjąć, że liczył on wówczas około 600 mieszkańców.

Na przełomie XVI i XVII wieku sytuacja gospodarcza miasta i okolicy staje się bardzo trudna, jednak miasto nadal musi płacić podatki na rzecz właściciela i skarbu państwa. Sytuację finansową i gospodarczą w tym czasie pogłębiają liczne pożary np. w 1611r. spaliło się w Rychwale 15 domów.
W 1618r. istnieje w Rychwale tylko olejarnia, przędzalnia wełny i mielcuch. Działało w mieście tylko 7 rzemieślników i 1 sprzedawca soli.

Zła kondycja gospodarcza sprawia , że miasto musi zapożyczyć się w Szadku, co jednak nie poprawia sytuacji ani gospodarczej ani finansowej, a dług trzeba spłacać. Lepszy pomysł na poprawę sytuacji Rychwała znajduje ówczesny dziedzic - Andrzej Złotnicki, który dokonuje licznych zapisów i nadań domów, ziemi, ogrodów i łąk.

Przez cały wiek XVII toczy się w Rychwale wiele sporów majątkowych mieszczan , a w 1640r. w czasie sądu zjazdowego rozstrzygany jest konflikt o prawa spadkowe Złotkowskich.

Narastające napięcie w kraju, związane z powstaniem Chmielnickiego, dociera aż do Wielkopolski. W tym czasie wzrastają obciążenia podatkowe, mieszkańcy Rychwała muszą płacić na rzecz państwa specjalny podatek zwany donacją w wysokości 9 złotych polskich. Natomiast w 1627 Rychwał płaci podatek zwany pogłównym (czyli pobieranym od głowy każdego mieszkańca) w wysokości 200 złotych polskich.

W czasie potopu szwedzkiego w 1655r. Rychwał, po kapitulacji wojsk polskich pod Ujściem, zostaje przez wojska szwedzkie dokładnie zniszczony.

W tym czasie mieszka w Rychwale 190 rodzin, dla porównania w Koninie 220. Nie jest to więc pod względem ludnościowym wcale małe miasto.

Ogromne straty powodują plagi tamtych lat, czyli epidemie tzw. “morowe powietrze”, które w 1709r. objęło swym zasięgiem Wielkopolskę, zdziesiątkowało ludność, a sprawy dokończyły liczne pożary i głód. Rychwał, musiał radzić sobie sam. XVIII wiek to również liczne przemarsze obcych wojsk np. szwedzkich, rosyjskich ale również kontrybucje, rabunki, to tylko mała część nieszczęść, jakie spadają na miasto. W 1706r. miasto zostało kompletnie złupione przez wojska szwedzkie, a w 1711 podobnego dzieła dokonały sojusznicze wojska rosyjskie pod dowództwem księcia Konstantego.

Osobny rozdział w dziejach miasta zapisała wojna północna i towarzyszące każdej wojnie plagi , czyli: pożary, grabieże oraz zarazy. W 1709 r. w wyniku zarazy zmarły w Rychwale 24 osoby. Stacjonujące w Rychwale wojska wyrządzały wiele szkód.

W 1715r. chorągiew hetmana wielkiego koronnego, która w miasteczku stacjonowała dwie noce, spowodowała ogromne straty. Żołnierze zabierali z gospodarstw owce, żywność i beczki z piwem . Wszystko to powodowało, że zarówno Rychwał jak i okoliczne wsie, zaczęły pustoszeć.

Również dwór w Rychwale znajdował się w tym czasie w zmiennej kondycji. W mieście funkcjonowały również wiatraki, chociaż te dworskie były w złym stanie. Dobry wiatrak był tylko na terenie Woli Rychwalskiej.

W złej kondycji znajdował się ponadto sam zamek. W mieście budynki były bardzo zniszczone, nawet dom burmistrza nadawał się tylko do remontu. Stawy miejskie były zarośnięte. Funkcjonował w mieście tylko nauczyciel, 2 kowale, 2 bednarze, szynkarz, stolarz i handlarz miejski. Miasto było zniszczone i zdewastowane. Przyczyn takiego stanu rzeczy należy upatrywać również w niegospodarności i niezaradności mieszkańców Rychwała.

W 1777r. następują w Rychwale zmiany majątkowe - Józef Koszkowski podstarosta radziejowski przejmuje za długi część posiadłości Ignacego Dobrzyckiego, któremu pozostaje tylko zamek i dwór na wyspie.

W 1782r. przeprowadzono w Rychwale wizję dróg , mostów i grobli. W wyniku kontroli stwierdzono, że są one w dobrym stanie.

Osobnym zagadnieniem jest funkcjonująca w XVIII w. w Rychwale gmina żydowska. Mieszkańcom tej gminy nie żyje się wówczas łatwo, ale nie poddają się złemu losowi i nie opuszczają okolic Rychwała. Ich wytrwałość zostaje nagrodzona i już w drugiej połowie XVIII w. zaczynają osiągać sukcesy ekonomiczne i prowadzą szeroką działalność gospodarczą. W1765r. w gminie żydowskiej mieszka 102 Żydów, którzy po przejęciu majątku w Rychwale przez Józefa Koszkowskiego, jemu płacą część powinności podatkowych.

W II połowie XVIII w. Rychwał prowadzi wzmożoną działalność gospodarczą, która sprzyja rozwojowi miasta . W okolicach powstają nowe osady wiejskie . Pomimo że posiadłość Dobryckiego nękają wówczas pożary, nie osłabia to rozwoju gospodarczego miasta. Zbiory są dobre, a dochody wysokie.

W 1772r. dochodzi do I rozbioru Polski, Rychwał pozostaje jeszcze wtedy w terytorium Rzeczpospolitej. Między rokiem 1772 a 1793 dochodzi w Rychwale do kolejnych zmian własnościowych - większość dóbr rychwalskich przejmuje Bogumił Dobrzycki.

Przed II rozbiorem Polski na ziemie zachodniej Rzeczpospolitej wkraczają wojska pruskie pod dowództwem generała Moechlendorffa. Wojska te zajmują również Rychwał. Po podpisanym porozumieniu rozbiorowym 23 stycznia 1793r. Rychwał jako część Wielkopolski znalazł się pod panowaniem pruskim.

W wyniku Kongresu Wiedeńskiego w 1815r. ziemie te przejmują Rosjanie i powstaje Królestwo Polskie zwane Kongresowym. Rychwał jako część Kongresówki pozostaje w województwie kaliskim . Zrywy narodowowyzwoleńcze podejmowane przez Polaków w tym czasie to powstanie listopadowe z 1830 r. i powstanie styczniowe z 1863r. To drugie powoduje pewne zmiany w systemie administracyjnym Kongresówki. Car w ramach represji popowstaniowych zmienia nazwę na Przywiślański Kraj; województwa zastępują gubernie. Rychwał w ramach tych zmian znalazł się w guberni kaliskiej a w powiecie konińskim.

Obydwa powstania odbijają się echem również w Rychwale, chociaż powstanie listopadowe ominęło cały obszar województwa kaliskiego, a w samym mieście nie widać entuzjazmu z powodu jego wybuchu. Po upadku powstania zaborca wzmaga represje, w ramach których i burmistrz Rychwała otrzymuje od rosyjskiego Komisarza Obwodu Konińskiego polecenie dokonania spisu osób, którzy za udział w powstaniu byli pod dozorem policyjnym. Również w ramach sankcji władze carskie tworzą na terenie miast i wsi posterunki wojskowe, które muszą utrzymać miasta i gminy. Rychwał zobowiązany jest więc płacić składkę kwatermistrzowską na utrzymanie takiego posterunku. W mieście funkcjonuje wówczas sąd gminny III okręgu, gminna szkoła początkowa i poczta. Liczba mieszkańców wynosi 938 osób.

Powstanie styczniowe natomiast dociera bezpośrednio na teren województwa kaliskiego, a powstańcom udaje się kontrolować znaczną część powiatu konińskiego. Zwłaszcza odziały Taczanowskiego opanowały obszar od Pyzdr po Słupcę. Jednak już po 1 maja 1863r. opuszcza on Pyzdry i udaje się w kierunku Grodźca i Rychwała. Miasto Rychwał jednak omija, a kieruje się w stronę Dąbroszyna, gdzie stacza potyczkę z Rosjanami. Powstanie trwa na tym terenie do końca 1864r. , w końcu wygasa. Kraj poddany jest fali represji, które niestety nie omijają również Rychwała, a dla miasta są wręcz tragiczne. Na mocy ukazu carskiego z 1 czerwca 1869r. Rychwał traci prawa miejskie . Taki sam los spotkał ogółem 338 miast, czyli 75% wszystkich miast z 1863r.

Jedyną działalnością, na jaką zezwolił zaborca rosyjski w tym czasie, jest organizacja straży pożarnej, którą powołano 17 lipca 1902 r.

Na przestrzeni XIX w. dwór rychwalski kilkakrotnie zmieniał właścicieli. Zygmunt Kretkowski starosta z Przedecza - odbudowuje go z całkowitej ruiny.

W 1910r. majątek dworski zostaje rozparcelowany, a dobra te nabywa Józef Wichliński. Po nim majątek przechodzi na jego córkę Stefanię Gieryniową, a po niej na jej syna Stefana.

Gdy w 1914r. wybucha I wojna światowa Rychwał, jak i cały zabór rosyjski, przechodzi w ręce niemieckie. Dzięki wojnie i szeregu innym okolicznościom wytwarza się możliwość odzyskania praw miejskich. Niemcy chcieli przeciągnąć ludność polską na swoją stronę i to zmuszało ich do pewnych ustępstw. Polacy wiedzieli o tym i chcieli to wykorzystać chociażby właśnie po to, aby uzyskać lokalne swobody, np. odzyskać prawa miejskie. Sytuacja polityczna na terenach zajętych przez Niemców w latach 1916-17 była bardzo korzystna i dlatego władze niemieckie podejmują na początku 1917r. w Warszawie decyzję o przywróceniu Rychwałowi praw miejskich.

W tym miejscu warto wspomnieć o kościele Rychwalskim, ponieważ to kościół był podstawowym elementem integrującym ośrodki miejskie. Sama parafia rychwalska skupiała nie tylko okolicę ale i ludzi. Kościół pod wezwaniem Świętej Trójcy był wielokrotnie przebudowywany. Budowę rozpoczęto około 1476r., a następnie przebudowany około 100 lat później.

W 1574r. Gabryel Złotkowski i jego syn Stanisław są inicjatorami budowy nowego kościoła, który konsekrowany był w 1629r. Do parafii rychwalskiej z czasem włączono wsie Grabowa, Jaroszewice Małe i Wielkie oraz Mlejów. Oprócz tego w granicach parafii wymienia się jeszcze Starą Wieś, Wolę Rychwalską oraz Sokołowo. Około 1880-89 parafia rychwalska liczyła 1250 dusz, a proboszczem był wtedy K.Wyszomirski. Kościół pełnił również wtedy bardzo ważną rolę jako główny ośrodek kulturalny. Przy nim, najprawdopodobniej od XVI w. istniała szkółka parafialna.

Kościół stanowił budynek jednonawowy, a prezbiterium zakończone było absydą. Ważne elementy wewnątrz obiektu to: ambona z 1800r. oraz kropielnica z XVII w. Najstarszy jest jednak gotycki krucyfiks z 1400r. Natomiast renesansowy, kamienny nagrobek Gabryela Złotkowskiego, zmarłego w 1597r. przypomina fundatora rychwalskiego kościoła.

Wracając do historii Rychwała - po zakończeniu działań wojennych i odzyskaniu przez Polskę niepodległości miasto powraca w granice państwa polskiego. Ludność pomimo ogromnych trudności związanych z okresem powojennym przystępuje do organizowania władzy i samorządu. Poważne komplikacje wynikają również z tego, że Rychwał zostaje wyłączony z gminy Dąbroszyn, co spowodowało spore problemy z podziałem majątku.

W okresie II Rzeczpospolitej liczba mieszkańców Rychwała systematycznie rośnie, a przeprowadzony spis powszechny z 1921 r. ujawnia , że wynosi ona 1121 osób, w 1931 już 2220 , a w 1936 r. liczba mieszkańców wzrasta do 2528 osób. W Rychwale najwięcej, bo aż 1940 było Polaków, 226 Żydów i 54 Niemców. Przed samym wybuchem II Wojny Światowej liczba Polaków wzrasta do 2155 (87,4%), Żydów do 275 (10,2%) i Niemców do 98 (2,4%).

Polacy byli wyznania rzymsko-katolickiego, a we władaniu kościoła pod wezwaniem Św. Trójcy było 3,6 ha ziemi. Natomiast mniejszość żydowska zorganizowana była w gminie wyznaniowej. Głównym zajęciem Żydów był handel i rzemiosło. Posiadali oni swoich przedstawicieli w radzie miejskiej Rychwała. W 1930 r. zakładają oni własną Bibliotekę Społeczną oraz Bezprocentową Kasę Pożyczkową.

Najmniej zaangażowana w życie miasta była mniejszość niemiecka, która posiadała 14 gospodarstw rolnych o łącznej powierzchni 90 ha.

Mieszkańcy Rychwała zatrudnieni byli w tym czasie głównie w zakładach przemysłowych (tartak, młyn, wiatrak, mleczarnia), w 36 różnych warsztatach rzemieślniczych i w ponad 300 gospodarstwach rolnych oraz 26 jednostkach handlowych . Około 10 osób znalazło pracę w szkolnictwie , kilkoro pracowało w służbie publicznej i w wolnych zawodach.

Budynki, które w tym czasie budowano (2 - 3 domy rocznie) były już murowane, kryte papą, drewnem, a tylko nieliczne blachą lub dachówką.
Z inicjatywy rolników rychwalskich powołana zostaje spółka wodna, do której przystępuje 21 osób. Największym udziałowcem była Stefania Gieryniowa, która przekazała spółce 38 ha. W granicach miasta były 4km. dróg wojewódzkich oraz 4,3 km. dróg powiatowych, i 13,2 km. dróg gminnych. Miasto posiadało połączenie autobusowe z Kaliszem (było to raz w tygodniu) oraz z Koninem. Popularny był również transport konny - osobowy, który był prowadzony przez żydowskiego przedsiębiorcę Zeliga Markiewicza.

Na rynku rychwalskim zbudowano stację benzynową, funkcjonowała również poczta. Bardz ważną inicjatywą w pierwszych latach II Rzeczpospolitej był Sąd Pokoju, powołany do rozstrzygania sporów mieszkańców miasta Rychwała, a także Tuliszkowa, Grodźca i Dąbroszyna. Sąd wydawał wyroki i ściągał grzywny (z tymi ostatnimi były jednak spore trudności). W budynku Zarządu Gminy Dąbroszyn mieścił się areszt, a przy ulicy Rynek 3, mieścił się posterunek policji. Komendantem posterunku był wtedy Stanisław Staniszewski. Rychwał po odzyskaniu praw miejskich uzyskał prawo wyboru rady miejskiej, fakt ten nastąpił 7 lutego 1917 r. Wybrana wtedy została 12 osobowa rada miejska, w skład której weszło 10 Polaków oraz 2 przedstawicieli gminy żydowskiej. W 1918 r. skład rady powiększono o kolejnych trzech Polaków i w takim składzie rada przetrwała do 1927 r. (chociaż małe zmiany personalne były; wynikały one jednak ze zmiany miejsca zamieszkania lub rezygnacji).

W 1926 r. po przewrocie majowym wojewoda łódzki zarządził rozwiązanie rady miejskiej w Rychwale, motywując to tym, że rada była wybrana jeszcze w czasie okupacji niemieckiej, wykazywała się małą aktywnością, jak również słabą współpracą z wyborcami. ważnym argumentem był fakt przyłączenia w 1922 r. do miasta wsi, które łącznie liczyły 834 mieszkańców i nie miały swoich przedstawicieli w radzie.

Pierwsze wybory do Rady Miejskiej w Rychwale, w niepodległej Polsce odbyły się 29 czerwca 1927 r. W ich wyniku w skład rady wchodziło 6 rolników, 5 rzemieślników, 2 kupców i 1 nauczyciel.

Warto wspomnieć, że w okresie II Rzeczpospolitej Rychwał miał czterech burmistrzów . Byli to : Roman Łączny , Tomasz Badeński , Ludwik Konieczka i Zygmunt Krzesiński, który pełnił tę funkcję do wybuchu II wojny światowej. Ważnym wydarzeniem z tego okresu był również fakt odsłonięcia w Rychwale w dn.11.11.1930r.tablicy pamiątkowej ku czci marszałka Piłsudskiego i żołnierzy poległych w wojnie bolszewickiej. Budżet miasta w tym czasie przeżywał kryzys, związany z kryzysem gospodarczym państwa i np. 1932 r. zamknięty został deficytem przekraczającym 7 tysięcy złotych. W następnych latach jednak widoczna już była pewna tendencja zwyżkowa.

W ostatnich latach przed wybuchem II wojny światowej oddano do dyspozycji mieszkańców Rychwała ośrodek zdrowia i bibliotekę miejską. Opracowano również plan inwestycyjny na lata 1937-42, obejmował on np. budowę rzeźni, elektryfikację miasta, kupno placu pod targowisko, założenie chodników. Natomiast w latach 1941-42 planowano wybudowanie domu dla starców. Realizację tego planu przerwał jednak wybuch II wojny światowej. Ostatnie posiedzenie Rady Miejskiej Rychwała odbyło się 21 sierpnia 1939 r. Plan inwestycyjny opierał się na możliwościach finansowych miasta, które były bardzo skromne, ponieważ Rychwał pozbawiony był zakładów komunalnych, z których mógłby czerpać zyski. Jedyną dochodową instytucją było targowisko. Czerpano również dochody z dzierżawy gruntów i z podatków oraz opłat administracyjnych.

Osobnym zagadnieniem tego okresu jest opieka zdrowotna, którą nad mieszkańcami Rychwała sprawował wtedy lekarz Michał Gieryń. Przełomem w lecznictwie był fakt otwarcia w dniu 29 czerwca 1938 r. ośrodka zdrowia w Rychwale, zatrudniono również położną, na miejscu była apteka.

Skutecznie zwalczane były takie choroby zakaźne jak: ospa, jaglica, gruźlica. Natomiast wielkim zmartwieniem miasta była opieka społeczna nad osobami nie posiadającymi środków do życia. Zapewniono im opiekę zdrowotną, a nawet zajmowano się ich pochówkiem. Magistrat Rychwała wynajmował kilka pomieszczeń jako przytułek dla biednych i chorych osób, a w planach przerwanych wojną była budowa wspomnianego wyżej domu starców.

W okresie II Rzeczpospolitej w Rychwale funkcjonowały również partie polityczne, z których najaktywniejszą było od 1928 r. Stronnictwo Narodowe, Partia Pracy , a później BBWR, z partii ludowych Stronnictwo Chłopskie i Polskie Stronnictwo Ludowe “Wyzwolenie”. Po rozwiązaniu BBWR, w 1937 r. piłsudczycy tworzą Obóz Zjednoczenia Narodowego. W Rychwale już 1 marca 1937 r. na zebraniu organizacyjnym postanowiono przystąpić do tej nowej struktury partyjnej. Skutkiem działań tej nowej partii jest wprowadzenie do rady miasta w 1939 r. ośmiu swoich członków. Jednocześnie czołowy działacz OZN w Rychwale W. Jedyński zostaje wybrany do sejmiku samorządowego w Poznaniu. Wśród organizacji partyjnych działających wówczas na terenie miasta warto wymienić Związek Strzelecki, który był bardzo atrakcyjny, zwłaszcza dla młodzieży, ze względu na prowadzone szkolenie paramilitarne.

W życiu kulturalnym miasta ważną rolę odgrywały radio, gazeta i książka. W Rychwale ukazywał się “Głos Koniński” - tygodnik wydawany przez Wydział Powiatowy oraz “Głos Chłopski”. Korzystanie z radia było utrudnione ze względu na brak energii elektrycznej. Natomiast bogate tradycje w mieście na czytelnictwo, zwłaszcza po reaktywowaniu w 1938 r. (założonej w 1907 r.) biblioteki miejskiej, do której rada miasta zakupiła 1680 książek. Również mniejszość żydowska powołuje w Rychwale Żydowską Bibliotekę Społeczną.

Mieszkańcy Rychwała popierali w miarę swoich skromnych możliwości ogólnopolskie i lokalne inicjatywy społeczne np. w 1934 r. przekazano 10 zł. na Fundusz Obrony Morskiej, a nauczyciele zebrali 6 zł na renowację pomnika powstania z 1863 r. w Ignacewie, natomiast w 1937 r. na Fundusz Obrony Narodowej przekazano już 205 zł.

Ostatnim, ale bardzo ważnym zagadnieniem Rychwała przed wybuchem wojny, jest szkolnictwo.

W 1920 roku szkoła rychwalska posiadała tylko 15 ławek uczniowskich, dwa stoły, tablicę i jedną szafę. W budynku szkolnym znajdowała się tylko jedna izba lekcyjna. Kierownikiem szkoły był już wspomniany wcześniej działacz OZN W. Jedyński, któremu podlegało 400 uczniów.

Warunki nauki i pracy nauczycieli były bardzo trudne, ponieważ sale szkolne były porozrzucane po całym mieście. Dlatego też w dn. 26 marca 1927 r. powołano Komitet Budowy Szkoły, na którego czele stanął burmistrz Konieczka. Za pieniądze uzyskane z pożyczki w Wydziale Powiatowym w Koninie w wysokości 13 tys. zł. zakupiono plac przy ulicy konińskiej od Wojciecha Orkowskiego, a następnie cegłę i gruz ze Zbierska. Również Rada Miejska Rychwała w 1927 r. na budowę szkoły wyłożyła 2 tys. zł. a w 1928 r. aż 8 tys. zł. W kosztach budowy partycypowali również bogatsi mieszkańcy miasta, udzielając niskooprocentowanych (2%) pożyczek. W wyniku takiego zaangażowania mieszkańców Rychwała , władz szkolnych i samorządowych oraz osobistego kierownika szkoły Jedyńskiego, młodzież mogła w dniu 1 października 1929 r. rozpocząć naukę w nowej szkole. Szkoła posiadała 10 izb lekcyjnych, a naukę pobierało 443 uczniów, a z gminy Dąbroszyn dodatkowo 115 uczniów . Kierownikiem był Wacław Jedyński, a grono pedagogiczne stanowiło 7 nauczycieli. Do wybuchu II wojny światowej szkoła została dokładnie umeblowana i wyposażona: powstał gabinet przyrodniczo-fizyczny, biblioteka. Wyniki nauczania w Rychwale można uznać za zadawalające. Świadczy o tym sprawozdanie po wizytacji przeprowadzonej w listopadzie 1937 r. przez kuratora szkolnego Wiktora Ambroziewicza. Szczególnie wyróżnił się nauczyciel Marian Bocheński, który prowadził chór szkolny. Nagrodą za osiągnięcia szkoły był ofiarowany przez kuratora odbiornik radiowy.

Podczas II wojny światowej Rychwał ominęły główne działania wojenne. Wojska niemieckie, które 14 września 1939 r. wkraczają do Konina, zajmują również Rychwał. Cały powiat koniński, w ramach tzw. IV rozbioru Polski, zostaje włączony do Kraju Warty. Miasto przynależało do rejencji łódzkiej. Pierwszym okupacyjnym zarządzeniem starosty konińskiego było wywieszenie na stałe, nad magistratem w Rychwale, sztandaru Rzeszy Niemieckiej i zakupienie portretu Adolfa Hitlera. Tym samym polecono burmistrzowi Krzesińskiemu usunięcie wszystkich widocznych ogłoszeń polskich i godła państwowego oraz portretów polskich mężów stanu. Wyjątkowo potraktowano jedynie Józefa Piłsudskiego, którego portret mógł wisieć.

8 listopada 1939 r. odbyło się oficjalne przejęcie władzy w Rychwale przez komisarycznego burmistrza Reinholda Weilanda. Nowy burmistrz pochodził ze Święcia i miał ukończoną tylko szkołę ludową. Po Weilandzie urząd komisarycznego burmistrza przejął Malkowski - pochodził ze Śląska i był zniemczonym Polakiem. Chociaż dobrze znał język polski, ale nigdy się nim nie posługiwał, zmuszał swoich pracowników do nauki języka niemieckiego. Często nowego burmistrza nazywano “katem ludności polskiej’. Kraj Warty, do którego należał Rychwał, miał być w planach III Rzeszy zgermanizowany, a ludność polska w większości wyniszczona.

W ramach realizacji tych planów zaczęto wywozić mieszkańców Rychwała do Generalnej Gubernii i na roboty przymusowe do III Rzeszy. Wysiedlania następowały według wcześniej przygotowanych list. Na opuszczone przez nich gospodarstwa przesiedlano Niemców ze ZSRR, republik nadbałtyckich i Rumunii.

Pierwsze tygodnie okupacji niemieckiej minęły w Rychwale w miarę spokojnie. Wpływ na to miało przede wszystkim dość zgodne współżycie miejscowych przedstawicieli mniejszości niemieckiej z polską władzą. Były jednak i ofiary. Był nią kierownik szkoły wspomniany już Wacław Jedyński, który był poszukiwany przez gestapo. Nie wytrzymał tego obciążenia i na grobie swojej matki na rychwalskim cmentarzu popełnił samobójstwo. Tragiczny los spotkał również jego żonę, która została zesłana do obozu koncentracyjnego Ravensbruch. Po wyzwoleniu wróciła do Rychwała i tu później została pochowana. Kilku mieszkańców Rychwała trafiło do obozu w Dachau. Rychwał przemianowano na niemiecki Reichwald, a ulice otrzymały niemiecki nazwy np.Plac Wolności - imię Adolfa Hitlera, a ul. Konińska i Kościelna - Hermana Geringa. Życie upływało mieszkańcom Rychwała w ciągłym strachu. Konfiskacie uległy wszystkie radia, rowery, aparaty fotograficzne, a nawet koce. Wprowadzono również godzinę policyjną . Oficjalnie zabroniono uczestniczenia w nabożeństwach religijnych. Rychwalski kościół po zamknięciu, przerobiony został na magazyn zbożowy. Proboszcz Stanisław Miara został aresztowany
i ostatecznie osadzony w obozie Dachau, który przeżył. Podobnie do tego samego obozu trafia poprzedni proboszcz Rychwała Jan Mikusiński, jednak z powodu wycieńczenia umiera w szpitalu więziennym 5 sierpnia 1942 r. Miał wtedy zaledwie 42 lata. Wielki zaszczyt przypadł powojennemu proboszczowi Rychwała Stanisławowi Wernikowi, który również jako więzień obozu Dachau, po wyzwoleniu obozu przez wojska amerykańskie odprawił tam pierwszą dziękczynną mszę polową.

W Rychwale panuje głód, niedobór mięsa i tłuszczów powoduje szereg chorób zwłaszcza u dzieci i młodzieży. Starosta Koniński wprowadza przymus pracy. Jednocześnie wydaje zalecenie burmistrzowi Krzesińskiemu, aby nie wypłacać zapomóg osobom, które uchylają się od wykonywania robót publicznych.

Szkoła w Rychwale uruchomiona na krótko od 1 do 29 lutego 1940 r. była już szkołą niemiecką, ale uczyli w niej jeszcze nauczyciele polscy. W dniu 1 marca tego roku ich zwolniono, a dzieci polskie do szkoły chodzić nie mogły. W 1942 r. w budynku szkoły znajduje swoją siedzibę organizacja Hitlerjungend. Z miasta znikają polskie szyldy i napisy .Nawet zachowana tablica pamiątkowa poświęcona Józefowi Piłsudskiemu zostaje przez okupanta zniszczona.

Burmistrz Krzesiński na polecenie starosty konińskiego dokonuje spisu osób zamieszkujących w Rychwale z podziałem na Polaków, Żydów i Niemców. Spis ten miał na celu przygotowanie do przyszłych wysiedleń. Pierwsi zostają wysiedleni Żydzi, których w Rychwale było wtedy 350. Miasto stanowiło dla nich getto otwarte. Kolejną grupą do wysiedleń są bogaci właściciele warsztatów i przedsiębiorstw handlowych, a po nich gospodarze rolni. Szacuje się, iż ponad 30% mieszkańców zostało objętych represjami okupanta. Zniszczonych zostało 21 warsztatów rzemieślniczych, 10 budynków mieszkaniowych i 29 gospodarstw.

Jedynym pozytywnym elementem tamtych lat była wybudowana przez Niemców mleczarnia.

Rychwał został wyzwolony 20 stycznia 1945 r.

PO II wojnie światowej wszelkie zniszczenia zostały odbudowane. Miasto jednak nie straciło swojego dawnego charakteru, przeważają domy parterowe
i jednopiętrowe. Brak również wielkich zakładów przemysłowych.

Rozbudowana została dawna szkoła, której dziś mieści się Ośrodek Szkolno Wychowawczy. Obok wzniesiono nowoczesny budynek, w którym jest Szkoła Podstawowa im. A. Fiedlera.

Zasadniczo zmianie nie uległ rynek miejski , wybudowano tu jedynie Urząd Miasta i Gminy oraz Urząd Stanu Cywilnego.

mgr Ewa Pawlak